Lời then vang vọng

Nguồn : QĐND

Những giai điệu ngân nga của lời hát then và âm thanh du dương của cây đàn tính-biểu trưng cho thanh âm của đất trời, rừng núi, của sông suối, cỏ cây, của lòng người hòa quyện đã thúc giục mọi người nhanh chân đến với Liên hoan Nghệ thuật hát then, đàn tính toàn quốc lần thứ VI, năm 2018, diễn ra tại TP Hà Giang những ngày trung tuần tháng 5.

Sức sống của then

Đứng bên cánh gà sân khấu, cô bé Mã Ngọc Ánh (sinh năm 2009) của đoàn Bắc Kạn hồi hộp lắm, bởi đây là lần đầu tiên em được biểu diễn ở một sân khấu lớn và gặp gỡ người hát then đông vui đến vậy. Sắp đến giờ đoàn lên sân khấu trình diễn, cô bé một tay cầm bộ xóc nhạc (dùng để đệm cho lời hát) tay kia níu vạt áo của bố sốt sắng hỏi: “Sắp lên diễn chưa bố?”. Bố của cô bé-nghệ nhân Mã Trung Trực, năm nay 39 tuổi, ở bản Hon (xã Bành Trạch, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn) động viên con: “Đợi mấy phút nữa, đoàn đang diễn trên sân khấu xuống là mình lên diễn thôi!”. Chị Đồng Thị Viện đứng cạnh vừa lấy khăn thấm những giọt mồ hôi trên gương mặt xinh xắn của con gái vừa nói: “Ngọc Ánh cứ bình tĩnh nhé, lúc nào tiếng đàn của bố Trực dạo 3 lần thì mẹ con mình cùng hát nghe chưa”.

Tiết mục trình diễn của gia đình nghệ nhân Mã Trung Trực đã làm rộn ràng không gian của Quảng trường 26-3, TP Hà Giang hôm đó. Bé Ngọc Ánh có giọng hát trong veo hòa trong âm điệu then, đàn tính rộn ràng, gây chú ý với đông đảo người dân và du khách. Theo PGS, nhà nghiên cứu âm nhạc Đặng Hoành Loan, thành viên Ban giám khảo, đến tham dự liên hoan lần này, những gia đình gồm 2 đến 3 thế hệ tham gia trình diễn không hiếm, như các đoàn Lào Cai, Lạng Sơn, Hà Giang... nhưng giọng hát của bé Ngọc Ánh khiến mọi người đặc biệt ấn tượng. Ở liên hoan, Ngọc Ánh hát then lời mới, do bố sưu tầm và biên soạn, nhưng ở nhà cô bé còn biết hát 4 bài lời then cổ của đồng bào Tày vùng văn hóa Ba Bể. Chị Đồng Thị Viện cho biết, Ngọc Ánh học mẹ hát then từ năm 3 tuổi, lên 5 tuổi được bố dạy cầm cây đàn tính. Cứ thế trong những buổi học truyền dạy nghệ thuật hát then, đàn tính của bố mẹ thông qua CLB hát then, đàn tính Trung Trực, bé Ngọc Ánh cũng trở thành một học viên tích cực. Chúng tôi hỏi vợ chồng anh Trực, chị Viện, theo đuổi nghệ thuật truyền thống thì lấy gì để sống? Chị Viện hồ hởi kể: “Vợ chồng mình dựa vào nghệ thuật truyền thống thôi. Chồng làm đàn tính bán, hát phục vụ khách du lịch đến hồ Ba Bể, rồi vợ chồng dạy hát then, đàn tính cho người xã khác. Thu nhập cũng đủ sống mà phát huy được văn hóa truyền thống của quê hương, góp phần xây dựng phong trào văn hóa văn nghệ nông thôn mới”.

Ở một góc khác của sân khấu liên hoan, nghệ nhân Nguyễn Thị Phụng, 91 tuổi, hướng dẫn các bạn trẻ cầm đánh đàn tính để khi lên sân khấu biểu diễn sao cho duyên dáng. Đoàn Lào Cai có gần 30 người đi dự liên hoan, thì hơn một nửa được bà Phụng truyền dạy, trong đó có 3 người con, cháu ruột của bà.

Tiết mục biểu diễn của đoàn Bắc Kạn tại liên hoan.

Để lời then, đàn tính vang xa

Vượt khoảng 2.000km, các nghệ nhân, diễn viên của đoàn Đắc Lắc nhận được sự cổ vũ nhiệt tình của các đoàn phía Bắc cũng như Ban tổ chức liên hoan. Chị Hoàng Thị Nguyên, 40 tuổi, diễn viên của đoàn phấn khởi khoe, nhờ có liên hoan mà đây là lần thứ tư chị được trở ra Bắc và tranh thủ về thăm quê ở Lạng Sơn. Chị Nguyên theo gia đình từ năm 3 tuổi, đi làm kinh tế mới ở huyện Krông Pách, tỉnh Đắc Lắc. Nơi chị ở hầu hết là đồng bào Tày, Nùng di cư vào, nên những làn điệu hát then, đàn tính của dân tộc luôn được mọi người truyền dạy cho nhau và trình diễn trong những ngày lễ, Tết hoặc hội làng. Năm nay là lần thứ tư đoàn Đắc Lắc tham dự và giành giải thưởng của Ban tổ chức.

Nghệ nhân hát then Bế Xuân Trung của đoàn Cao Bằng cũng hồ hởi cho biết, nhiều năm gần đây, khi những cán bộ của Trung ương về các làng bản của tỉnh Cao Bằng để sưu tầm, nghiên cứu và kiểm kê hát then, đàn tính lập hồ sơ di sản văn hóa, thì nhu cầu học đàn, học hát phát triển. Ở huyện Phục Hòa, quê hương của ông đang mở rất nhiều CLB hát then, đàn tính. Riêng lớp học của ông luôn có từ 18 đến 20 học sinh. Các bạn trẻ có năng khiếu tham gia những lớp truyền dạy, một mặt giữ gìn loại hình nghệ thuật dân gian của quê hương, mặt khác họ tham gia biểu diễn đáp ứng nhu cầu của du khách đến Cao Bằng ngày càng tăng.

Liên hoan nghệ thuật hát then, đàn tính toàn quốc định kỳ tổ chức 3 năm một lần, kể từ năm 2005 đến nay đã minh chứng sức sống mãnh liệt của loại hình nghệ thuật này trong sinh hoạt cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Hàng trăm tiết mục biểu diễn trong liên hoan vừa cho thấy nét đặc sắc của nghệ thuật này, vừa khẳng định những nỗ lực của các ngành, các địa phương để hát then, đàn tính có thêm sức sống mới trong cuộc sống hiện đại hôm nay. Chính vì thế, năm 2018 “Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình Chính phủ gửi UNESCO dự xét trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bài và ảnh: VƯƠNG HÀ